Azərbaycan türk xalq musiqisi ümumiyyətlə Şərq musiqisinə daxildir, lakin Şərqdə bir neçə musiqi sistemi, məsələn, Çin, hind, ərəb-fars musiqi sistemləri vardır; bunlar təkcə müasir Avropa sistemindən deyil, həm də bir-birindən fərqlənir. Bəs, Azərbaycan xalq musiqisi həmin sistemlərin hansına əsaslanmışdır? Ərəb-fars sisteminə.

Azərbaycan xalq musiqisinin ərəb sisteminə məxsus olduğu xarici əlamətlərin: adların, istilahların, musiqi alətlərinin, nəzəri müddəaların və sairə cəhətlərin ümumi olmasından görünür; bütün bu xarici əlamətlərdən başqa, Azərbaycan musiqisi ilə ərəb musiqisi arasında dərin daxili əlaqə də vardır; bu əlaqə özünü nədə göstərir? Əvvəla, ərəb-fars sisteminə əsaslanan istər vokal, istərsədə instrumental musiqi Azərbaycan türkünə, məsələn, Çin sisteminə əsaslanan musiqidən daha doğma və anlaşıqlı görünür. Digər tərəfdən, Azərbaycanda elə bir türk xalq mahnısına və ya xalq yaradıcılığının başqa bir formasına təsadüf etmək olmaz ki, onun melodiya əsasını ərəb-fars sistemi deyil, başqa bir sistem təşkil etmiş olsun. Bəlkə ərəb-fars musiqi sistemi ilə yanaşı xüsusi türk sistemi də vardır? Ola bilsin, uzaq keçmişdə belə bir sistem varmış, yaxud bəlkə də indi Çin, hind və ya ərəb-fars sistemi adlandırılan sistemlərin əsasını bir zaman türk sistemi təşkil etmişdir. Hazırda belə bir xüsusi sistem yoxdur, müxtəlif ölkələrdə, məsələn, Turkiyədə, Azərbaycanda (İran Azərbayçanı daxil olmaqla), Türkistanda, Krımda (Povoljye istisna edilməklə) yaşayan bütün türk xalqlarının musiqisi ərəb-fars sisteminə əsaslanır, həm də türklər və krımlılar ərəblərə, azərbaycanlı və türkistanlılar isə farslara daha yaxındır. Povoljye tatarlarının musiqisində (xalq mahnılarında) yarımtonlar yoxdur, onun əsasını beşpilləli səs düzümü təşkil edir, bu musiqi tarixində qədim Çin qamması hesab olunur.

Əsasən məşhur alimlər tərəfindən işlənilən ərəb-fars musiqi sistemi vaxtı ilə coşğun inkişaf etmiş və elmi cəhətdən əsaslandırılaraq, qədim yunan musiqi sistemindən heç də geri qalmamışdır. Avropanın ən yeni alimləri sübut edirlər ki, ərəb-fars musiqi mədəniyyəti o qədər inkişaf edibmiş ki, intervalları ölçmək üçün müstəqil sistem "messel" varmış və ərəb alimləri tersiyaların və onların həllinin-sekstaların konsonans əhəmiyyətini yunanlardan əvvəl başa düşmuşlər.

Musiqi yazıçısı Kizavetterin dediyinə görə, bu musiqi sənətinin tərəqqi dövrü VII əsrdə xəlifəlik dövründə, İran istila olunduqdan sonra başlanmışdır; o zaman qədim fars mədəniyyəti istilaçılara keçmiş və inkişaf etmişdir. Kizavetterin dediyinə görə, qədim musiqi yazıçısı Xəlil (VIII əsr) olmuşdur, o, vəznlər və tonlar haqqında kitab yazmışdır.

X əsrdə Əbu-Naf Məhəmməd-ibn Tarxan adlı məşhur bir alim meydana gəlmişdir. Onu anadan olduğu yerin adı ilə Əl Farabi adlandırmışlar. Əl Farabi, yaxud sadəcə olaraq Farabi yunan musiqi sisteminə dərindən bələd idi və həmin sistemi müsəlman Şərqində tətbiq etməyə çalışırdı; türk ensiklopediyaçısı Şəmsəddin Sami Bəyin dediyinə görə, Farabi Ərəstunun bütün nəzəri musiqi əsərlərini ərəb dilinə tərcümə etmişdir. Digər müsəlman alimlərinin haqlı müqavimətinə baxmayaraq, Farabinin səyi nəticəsiz qalmamışdır: ərəb-fars sistemi nəzəri cəhətdən qismən yunan musiqi mədəniyyətinin təsiri altına düşmüşdür.

Sonrakı alimlər musiqini yunan dilində olduğu kimi "musiqi" adlandırmış və məşhur yunan alimləri Fitaqorisi (Pifaqor) və Ərəstunu (Aristoteli) musiqi elminin baniləri hesab etmişlər.

Musiqi sənətinin coşqun inkişafı Tamerlan dövründə, Tamerlan Pranı fəth etdikdən sonra (XIV əsr) davam etmişdir.

O dövrün musiqi alimləri içərisində Səfiəddin Əbdül-mömin ibn Faxir-ül-Urməvi-ül-Bağdadi böyük şöhrət qazanmışdır. Avropa alimləri onu ən görkəmli ərəb-fars musiqi nəzəriyyəçisi adlandırır və Şərqin müdrik alimi hesab edirdilər.

Səfiəddin "Şərəfiyyə" adlı nəzəri musiqi əsəri yazmışdır, bu əsər sonrakı alimlər arasında böyük şöhrət qazanmışdır. Fars ensiklopediyaçısı Mahmud Şirazi də (1315-çi ildə vəfat etmişdir) musiqi sahəsində məşhur olmuşdur. Şirazi "Dürrətit tace" adlı musiqi əsərində qədim ərəb-fars messel nəzəriyyəsini müfəssəl izah etmişdir. XIV əsrin görkəmli alimi, "Melodiyalar məcmuəsi" və sairə musiqi əsərlərinin müəllifi Əbdülqədir ibn İsa öz dövründə böyük şöhrət qazanmışdır.

Yuxarıda göstərilən yazıçı və alimlərin sistemi ondan ibarətdir ki, onlar Kizevetterin dediyinə görə, oktavanı 17 hissəyə bölmüş və bu səslərdən 12 əsas kök və ya məqam almışlar: Avropa alimlərinin təfsirinə görə 17 hissəyə bölünmüş oktava aşağıdakı şəkildə imiş:

sxx   dxxe   fxx   gxxa   bxxc

Şərq təfsirçiləri 17 pilləli oktava haqqında bir kəlmə də olsun danışmamışlar, ümumiyyətlə onlar "pərdə", "sövt", "nəğmə" və sairə istilahları yerində işlətmədikləri üçün onların izahı dumanlı və anlaşılmazdır.

Əl Farabiyə aid edilən ton sxemi doqquz konsentrik çevrədən ibarətdir, çevrələrdən birincisi 6, ikincisi 12, üçüncüsü 24 hissəyə və i. a. bölünür; bu cədvəl-diaqram o qədər anlaşılmazdır ki, onu Vəzirinin sözləri ilə desək, "müasir mədəniyyət başa düşmək iqtidarında deyildir". Birinci altı bölgü "şeş-danq" adlanır.

Şərq təfsirçilərinin izahına görə, əsas səslər dörddür, bunlar öz aralıq səsləri ilə birlikdə yeddi pillə əmələ gətirir. 4 səs 3 aralıq səsinə vurulduqda 12 məqam alınır; hər məqamın 2 şöbəsi və 4 guşəsi vardır, deməli, cəmi 24 şöbə və 48 guşə vardır, bütün bunlardan başqa 15 avaz vardır. 12 məqam özünün 24 şöbəsi və 48 guşəsi ilə birlikdə 84 lad əmələ gətirir.

Avropa alimləri avazların sayının 6 olduğunu söyləyirlər, onlar 84 ladın əmələ kəlməsini belə izah edirlər; ərəblərdə və farslarda oktava tetraxorda və pentaxorda bölünmüşdür; tetraxordun 1-ci və 4-cü tonları, pentaxordların 1-ci, 4-cü və 5-ci tonları dəyişməz qalmışdır, hər ikisinin 2-ci və 3-cü tonları dəyişmişdir, bunun nəticəsində ikinci dərəcəli qammalar alınmışdır. Tetraxordun 2-ci və 3-cü tonlarının yeddi cür, pentaxordun 2-ci və 3-cü tonlarının isə 12 cür dəyişməsi mümkündür; deməli, tetraxordun bütün dəyişiklntərini bir-bir götürüb, hər birində pentaxordun bütün 12 dəyişikliyini aparsaq 7X12 =84 alınar, buraya 12 məqam da daxildir (A. C. Razmad- z e. "Musiqi tarixinə dair oçerklər"),

Avropa alimlərinin (Kizavetterin) fikrincə, 12 məqam aşağıdakı səsdüzülüşündən ibarət olmuşdur:

1.  Üşşaq—s d e f g a b c

2.  Nəva—c d es f g as b c

3.  Busəlik—c des es f g as b c

4.  Rast—c d e f g a b c

5.  Əraq—c d e f g dis a h c

6.  İsfahan—c d e f g as b c

7.  Zirəfkənd—c d es f fis gis a b c

8.  Büzürk—c d e f fis g a hc

9.  Zənkulə—c de f fis a b c

10.  Rəhavi—c des e f g es as b c

11.  hüseyni—c des es f ges as b c

12.  hicaz—c des es ges as b c

Zaman keçdikcə istər baş məqamlar, istərsə də onların şöbə, guşə və avazları böyük dəyişikliklərə uğramışdır: bəzi məqamlar öz müstəqil əhəmiyyətini itirərək şöbəyə və ya guşəyə çevrilmişdir, bəzi şöbə və guşələr isə müstəqil məqama çevrilmişdir; sonra Bayatı-şiraz, Şur kimi yeni adlar meydana gəlmişdir.

Beləliklə, mövcud qayda tamam dəyişmiş və 12 məqamdan ancaq Rast bugünədək həm öz quruluşunu, həm də adını saxlamışdır. Son vaxtlar fars nəzəriyyəçiləri "dəstgah" adlı yeni musiqi istilahı işlətməyə başlamışlar, bu söz istər İranda, istərsə də bizim Azərbaycanda "məqam" sözünü demək olar ki, sıxışdırmışdır: "Dəstgah" (mənası "bina" deməkdir) demək olar ki, bütün şöbə və guşələri ilə birlikdə məqamın eynidir.

Dəstgahın əsasını təşkil edən məqamın adı dəstgahla yanaşı işlənir, məsələn, "Rast dəstgahı", "Şahnaz dəstgahı" və c.

Şərq musiqi yazıçılarının dediyinə görə, tonları və onların hərəkətini işarə etmək üçün ərəbcə "xtuti temevuci" adlanan xüsusi dalğalı xətlər var imiş.

Avropa tədqiqatçıları göstərirlər ki, səs düzülüşünün pillələri "əbcəd" əlifbasıdan götürülmüş hərflərlə, məsələn, Əlif, Bey, Cim, Dal, hey, Vav, Zay yaxud birinci yeddi rəqəmin fars adları ilə (Yek, Do, Se, Çahar, Pənc, Şeş, həft) adlandırılmışdır.

Şərq təfsirçilərinin izahına görə, ritmik şəkillər hecaları ayıran səsləri ifadə etmişdir, məsələn, tan, tan-tan, tantatan, tanin. "Tan" simə bir zərbə, "tantan" dalba- dal iki zərbə, "tantatan" isə bir zərbə və bunun ardınca-iki zərbə vurmaq deməkdir.

Qədim metafizik alimlər musiqini təbiətlə və təbiət hadisələri ilə müqayisə edirdilər. Belə ki, dörd əsas səs dörd təbiət qüvvəsinə: oda, suya, torpağa və havaya uyğundur,. Pifaqorun təsvir etdiyi yeddi dil yeddi bürcə müvafiqdir. Sonra, Rast bahar nəsiminin əsməsindən, Rəhavi yağış damcılarının səsindən, Çahargah göy gurultusundan, Dügah fəvvarə vuran bulağın şırıltısından, Mahur üzkü zamanı suyun şappıltısından, Məğlub leysan səsindən götürülmüşdür.

Qədim alimlər musiqiyə tibbi əhəmiyyət verərək deyirdilər ki, xəstəliklər insan orqanizmində hərarətin ya qalxmasına, ya da enməsinə səbəb olur. Hərarəti yüksək olan xəstənin kədər və qüssə oyadan musiqiyə qulaq asması faydalıdır; hərarəti aşağı olan xəstə isə şən və oynaq musiqini dinləməlidir.

Alimlər musiqiyə dini əhəmiyyət də vermişlər. Bu müəyyən dərəcədə onunla izah edilir ki, alimlər musiqini "şeytan əməli" hesab edən fanatik mollaların və onların tərəfdarlarının təqibindən qorumağa çalışırdılar.

Əməli musiqi fəaliyyəti müsəlmanlar arasında bugünədək günah iş sayılır, buna ancaq nəzəri olaraq yol verilir(!).

Nüfuzlu mollaların və onların ardıcıllarının musiqiyə bu cür münasibəti alimlərin səyinə baxmayaraq, musiqi sənətinin inkişafına o qədər zərərli təsir göstərmişdir ki, musiqi sənəti 6-7 yüz il ərzində zərrə qədər də olsun irəliləməmişdir.

Ərəb-fars sistemini qəbul edən xalqlar zaman keçdikcə-həmin sistemdə yerli şəraitdən irəli gələn dəyişikliklər etmişlər; hər bir xalq ərəb-fars sistemi əsasında öz xüsusi musiqi binasını ucaltmağa başlamış və onu öz estetik tələbatına uyğun bir tərtibata salmışdır.

Bu əsas üzərində ərəb, fars, türk, Azərbaycan, Türkistan üslubları meydana gəlmişdir.

Hazırda Azərbaycan musiqisi çoxlu şöbə və guşələri ilə birlikdə aşağıdakı müstəqil köklərə malikdir: Rast, Segah, Şur, Çahargah, Şüştər, Zabil, Şahnaz, Bayatı-Şiraz və hümayun. Bütün Azərbaycan türk xalq musiqisi ancaq yuxarıda göstərilən köklərə əsaslanır. Bu barədə gələn dəfə danışarıq.

Hacıbəyov, Üzeyir. Əsərləri.- Bakı, 1965.- II cild.- S. 254-258.