Bülbül yoldaş tamamilə haqlı olaraq qeyd etdi ki, Azərbaycan musiqisi sahəsində bizə hər hansı bir şəkildə bilik verməyə, kömək etməyə, həm də qapıları bizim üzümüzə geniş açmağa hazır olan adamlara minnətdarıq və onlara "buyurun", fikrinizi şərh edin, bizə kömək edin" - deməyə borcluyuq. Biz belə də edirik, lakin bu, o demək deyildir ki, hər kəs elmi əsər adı altında istədiyi şeyi ictimaiyyətə təqdim edə bilər. Mən bu məruzəni iki dəfə, həm də böyük diqqətlə dinləmişəm. Həmin məruzəni başa düşməkdə, müəllifin fikirlərini, nə demək istədiyini, nə kimi nəticələr çıxardığını, bizə nə təklif etdiyini anlamaqda çox çətinlik çəkirəm. Məruzədə bir çox alimlərin fikirləri verilmişdir, lakin bu fikirlərdə heç bir məntiqi nəticə, heç bir məna yoxdur, buna görə də məruzəçinin nə demək istədiyi başa düşülmür; halbuki o, marksizm mövqeyindən çıxış etmək istəmişdir. Buna nə dərəcədə müvəffəq olmuşdur? Məruzədə gətirilən konsepsiyalar nə dərəcədə düzgündür? Mənə elə gəlir ki, bu məruzəni əsaslandırılmış bir məruzə kimi qiymətləndirmək olmaz.

Məruzənin musiqiyə dair hissəsi haqqında bir neçə kəlmə danışacağam. Məruzəçi nədən danışır - bizim oxumağımızdan, yoxsa falset haqqında? Sərlövhəyə əsasən güman etmək olar ki, məruzə Azərbaycan xalq nəğməkarlığına aiddir; halbuki o, öz məruzəsində bu barədə aydın və konkret danışmır. Lakin professor Rudolfun çıxışı da nəzərə alınarsa, belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, məruzə bizim oxumağımıza aiddir. Mən qəti surətdə bildirirəm ki, bizdə falset oxuma üsulu yoxdur. Həmçinin qətiyyətlə deyirəm ki, ümumiyyətlə bizim başa düşdüyümüz şəkildə trel (cəh-cəh) yoxdur. Bizdə tamamilə başqa şey vardır. Musiqimizdə xromatizmin də olmadığını qəti surətdə bildirirəm. Bir məruzədə ki, göstərilənlər həqiqətə uyğun deyildir, həmin məruzə haqqında nə demək olar? Məgər musiqimizin mahiyyətinə aid bütün əlamətləri bilmədən məruzə etmək olarmı?

Belə bir mövqe tutmaq olmaz. Hətta mütəxəssislərin - professor, alim və müğənnilərin aydınlaşdırmaqda son dərəcə çətinlik çəkdikləri məsələlər haqqında əsassız iddialara yol verilməməlidir; çünki bundan nə fayda? Nəhayət, tutaq ki, bizim oxumağımız falsetdir və biz bunu tətbiq etməliyik. Lakin meymunun səsinə bənzər oxumağı biz necə tətbiq edə bilərik? (Bukiman, Siz belə bir bənzəyişin olduğunu təsdiq edirsinizmi?). Bizim oxumağımızın heyvan bağırtısına heç bir bənzəyişi yoxdur. Oxumağın estetik əhəmiyyəti olmalıdır. Eşşəyin, eləcə də meymunun səsindən heç kəs estetik zövq almır. Bizim oxumağımız müəyyən təsir bağışlayır, mən bundan mənəvi zövq alıram. Yuxarıda göstərilən oxşayışı mən hiss etməmişəm. Bəlkə başqaları hiss edir; bəlkə sizin üçün meymun səsi ilə bizim müğənnilərin oxumaları arasında fərq yoxdur!?

Burada nə kimi faydalı fikirlər irəli sürdülər? Belə çıxır ki, biz meymun səsinə, yaxud bülbül cəh-cəhinə bənzər səs çıxara bilərik. Lakin musiqi mədəniyyətimizin tərəqqisi, onun irəliləyişi üçün belə bir bənzətmənin əhəmiyyəti varmı? Siz hansı falseti təbliğ etmək istəyirsiniz? Əgər bu, bizi heyvanat aləminə aparan falsetdirsə, deməli, Siz hansı yolla getdiyinizi bilmirsiniz. Biz isə irəliyə getməliyik. Falseti tədqiq etmək vokal mütəxəssislərinin işidir; onlar bunu o məqsədlə etməlidirlər ki, tələbələri heyvani səslər çıxarmaqdan qorusunlar. Mən falsetin nə olduğunu bilirəm. Mən bəstəkarın partiturasını görürəm. Güman etmirəm ki, bəstəkar adamların heyvan kimi səs çıxarmasını istəmişdir. Bizim oxumağımızın heyvan bağırtısına heç bir bənzəyişi yoxdur. Falsetin nə olduğunu Bülbül yoldaş dedi; özü da falseti meymun səsi kimi təsəvvür edənlərdən xeyli düzgün danışdı (yerdən - Bəs, məsələnin tarixi Sizi maraqlandırmır?). Hansı məsələnin? (yerdən - tarixi inkişaf, biz əvvəlcə heyvanlardan bəhs edirik). İstənilən məsələni tarixən inkişaf etdirmək olar, lakin bunun Azərbaycan musiqisinə nə dəxli var? Tutaq ki, qatarın ibtidaisi araba olmuşdur. Lakin bunun Azərbaycan musiqisinə nə dəxli var? Azərbaycan ifaçılıq sənətində falset haqqında söhbət ola bilməz. Azərbaycanda trel və xromatizm yoxdur. Məruzəçi Azərbaycan musiqisinə aid olmayan şeylərdən danışır; o, istədiyi şey haqqında danışa bilər, lakin burada söhbət bizim musiqidən gedir. Mən məruzəçinin dediklərinə təəccüb edirəm. Hər bir şeyin tarixi mənşəyindən danışmaq olar, lakin nəyin Azərbaycan musiqisinə aid olduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Mən qəti surətdə bildirirəm ki, bizdə falset oxuma üsulu yoxdur, trel yoxdur, xromatizm yoxdur. Bir sözlə, məruzə bizim musiqiyə aid deyildir, bəlkə bu məruzənin elmin başqa sahələri üçün əhəmiyyəti ola, lakin bizim musiqi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Şaroyev Q. - Hacıbəyov yoldaş Şərq üslubunda oxumada falsetologiyanın hər hansı bir kateqoriyasının olduğunu inkar edir. Siz Şərq üslubunda oxumağı necə səciyyələndirirsiniz?

Hacıbəyov - Bunlar beyin səsləridir... Avropa oxuma üsulunda olduğu kimi, bizim də oxumağımızda xirtdəkdən gələn səs vardır. Lakin bizdə müğənnilər səs titrəyişini daha çox uzadırlar. Bizdə də falset işlədə bilirlər, lakin bu tamamilə başqa falsetdir! Xanəndələrimiz istəsələr falset işlədə bilərlər, lakin bizdə cəmiyyət qarşısında bu cür oxumaq yaramaz. Beləliklə, bizim oxumağımızla avropalıların oxuması arasında elə bir böyük fərq yoxdur ki, bunların başqa-başqa şey olduğunu söyləyək. Bizdə sadəcə desək, səs titrəyişi çox inkişaf etmişdir. Bu titrəyiş qadınlara nisbətən kişilərdə daha artıq və güclü olur. Qadınlarımızın xalq mahnılarını oxuyarkən səs diapazonu olduqca kiçik - cəmi bir oktavadır. Kişilər isə səs tellərində iki oktava gərginlik yarada bilirlər. Qadınlar üçün bu mümkün deyildir. Muğam oxumağı heyvanların səsi ilə necə müqayisə etmək olar? Muğamatın böyük daxili qanunauyğunluğu vardır. Bizim muğamları hər hansı bir qondarma falsetlə oxumaq olmaz, bunu dinləyən də tapılmaz.

Hacıbəyov - Mən təkrar çıxış etməyə məcburam. M. Rəfili yoldaşın çıxışı dinləyiciləri çaşdıra bilər. O, güman edir ki, burada insan səsinin meymun səsi ilə müqayisəsi məni hiddətləndirdisə, deməli, bu, sinfi hissdir. Əlbəttə, bu boş sözdür. Heç bir marksist deməz ki, meymunun səsi insanın səsindən yaxşıdır. İncəsənəti sevən, onu yoldaş Rəfili kimi deyil, düzgün başa düşən heç bir marksist meymunun çığırtısını insanın oxuması ilə müqayisə etməz. Bu solçuluqdur, Rəfili yoldaşın yuvarlandığı uçurumdur; onun böyük səhv etdiyini nəzərinə çatdırarlar. Onun məruzəçiyə ürəyi yandı; qızışıb onu müdafiə etmək istədi.

Rəfili yoldaş deyir ki, guya məruzəçi bizim ifaçılıq problemi haqqında məsələ qaldırır. Əsla belə deyil! Əgər Siz məruzəni diqqətlə dinləmişsinizsə, mədəni yola qədəm qoymaq istəyən bizlərin imtina etdiyi oxumaq üsulunun müəllif tərəfindən ideallaşdırıldığını görərsiniz. Müğənninin də yaxşısı və pisi var. Əgər Siz pis müğənnini dinləmişsinizsə, bu o demək deyil ki, oxuyanların hamısı pisdir. Elə müğənnilər var ki, onlar çox yaxşı və sərbəst oxuyurlar, elələri də var ki, səsi yoxdur, ancaq müğənni olmaq istəyir, səsinə o qədər güc verir ki, az qalır bağrı çatlasın. Yoldaş Rəfili üçün fərqi yoxdur, kim oxuyur. O, savadlı bir adam kimi bilməlidir ki, müğənni yaşı ötdükdə oxumur.

Burada belə bir təsəvvür yaratmaq istəyirdilər ki, guya konservatoriya falset üsulu ilə oxumağın nə demək olduğunu başa düşmür, guya konservatoriyada bütün məsələlər heç də həll olunmamışdır. Qətiyyən belə deyil. Konservatoriya bu cür oxumağa öz münasibətini çoxdan bildirmiş və Şərq üslubunda oxumağı tədris planından çıxarmış və sinfi çoxdan bağlamışdır. Mən belə hesab edirəm ki, bu məsələdə yeganə yol bir çox əsrlərin təcrübəsi nəticəsində avropalıların gəlib çıxdıqları yoldur, - sinədən gələn təbii səslə oxumaq yoludur.

Bundan daha maraqlı olan başqa bir problem də vardır. Avropalı müğənni "muğamat"ı elə oxuya bilərmi ki, dinləyicilərimiz onun oxumasından zövq ala bilsin? Yox, oxuya bilməz! Nə üçün Bülbül bizim mahnıları: məsələn, hər hansı bir italyan müğənnisindən yaxşı oxuyur? (yerdən - ona görə ki, o türkdür). Çünki italiyalı muğamata bələd deyil, necə oxumaq lazım olduğunu bilmir.

Məsələ bu cür qoyulmalıdır - bizim oxumağımızın hansı cəhətləri qiymətlidir? Formaca milli və məzmunca sosialist olan vokal sənətimizin hansı cəhətlərini saxlamaq olar? Məsələn, bas səsli bir müğənnini kolxoza göndərin. Kolxozçular ondan narazı qalacaq, ona güləcəklər. Bu o deməkdir ki, vokal sənətinin başqa bir cəhəti də vardır.

Məruzəçi heyvanın ulaması ilə müqayisə oluna biləcək ən mədəniyyətsiz bir oxumağı ideallaşdırır. Bu adam ekzotikdir, o, bizim oxumağımızı meymunun çığırtısı, yaxud bülbülün cəh-cəhi kimi başa düşür. Bu adam bizim mədəniyyətimizlə tanış deyildir. Belə bir işi elmi əsər adlandırmaq olarmı? Hörmətli professorlar bu materialı nəzərdən keçirib onun elmi əsər olduğunu söyləsələr, başqa məsələ. Lakin biz nəticələri dinləmək istəyirik, məruzədə isə heç bir elmi nəticə yoxdur. Biz mədəni irəliləyişimizə imkan yaradan professorlara böyük hörmət bəsləyirik. Əgər siz məruzəni diqqətlə dinləmişsinizsə, özünüz deyin, təkcə Marksdan sitatlar gətirməklə kifayətlənmək olarmı? Məruzə elmi cəhətdən əsaslandırılmışdımı? Siz isə onu geniş ictimaiyyətin müzakirəsinə vermək istəyirsiniz. Yaxşı olardı ki, bizim oxumağımızın problemi haqqında həmin sahədə işləyən və oxumağı bacaran şəxslər danışsınlar. Adam özünə aydın olmayan şey haqqında necə fikir söyləyə bilər? Ancaq öz zövqünə əsasənmi? Əgər məruzəçi xromatizmi nədə gördüyünü, treli harada eşitdiyini öz ifasında göstərsəydi, ona müəyyən dərəcədə inana bilərdik. Lakin bunu edə bilmədiyi üçün icazə verin, bu cür əsərlərdən imtina edək, belə əsərlər "qaş düzəltməkdənsə, vurub göz çıxarar".

Hacıbəyov, Üzeyir. Seçilmiş əsərləri.- Bakı, 1985.- II cild.- S. 163-167.