Elm. - 2025. - 3 oktyabr. - № 30. - S. 7.

 

Üzeyir Hacıbəyli və Azərbaycan ədəbi dili

 

Sayalı Sadıqova, 

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının sədr müavini, filologiya elmləri doktoru, professor

 

Üzeyir Hacıbəyli opera sənəti­nin banisi və klassik yaradıcısı, musiqi nəzəriyyəçisi, görkəmli bəstəkar olmaqla bərabər ədə­bi dilimizin ən mürəkkəb və çə­tin dövrü olan XX əsr ədəbi di­linin inkişafında mühüm işlər görmüşdür. Ədib mətbuat və ədəbiyyat aləminə xalqın maa­rif və mədəniyyətə böyük ehti­yac olduğu bir dövrdə gəlmiş­dir. Üzeyir bəy ’’Molla Nəsrəd­din”, ’’Həyat”, ’’İrşad”, ’’Tərəq­qi”, ’’Həqiqət”, ’’İqbal” və digər mətbuat orqanlarında dərc et­dirdiyi məqalələrdə ana dilinin saflığının qorunmasını önə çə­kirdi. ’’Dilimizi hansı vasitələrlə öyrənək və zənginləşdirək” ad­lı məqaləsində müəllif ana di­lində təhsilin aparılmasının əhəmiyyətindən, dilimizin yad ünsürlərdən təmizlənməsinin vacibliyindən yazırdı.

 

Ü.Hacıbəyli qəzet və jurnal səhifələ­rində ana dili və onun inkişaf etdirilməsi ilə bağlı problemlərə aid bir sıra məqalə­lər nəşr etdirmişdir. Bu məqalələrdə ədi­bin sözü ilə desək, məişət tərzi dəyişdik­cə lisan da dəyişir. Həyatda baş verən dəyişikliklərlə bağlı yeni anlayışlar yara­nır, bunlar isə yeni sözlər və ifadələrin yaranmasını tələb edir. Həqiqətən, on il bundan irəliki sözlərlə bugünkü əhval və vəziyyət ifadə edilməz, yeni anlayışların irəliki sözlərlə ifadəsini obrazlı şəkildə ifa­də edərək yazır ki, avtomobil olduğu yer­də öküz arabası ilə kifayətlənmək olmaz.

Ü.Hacıbəyli ana dili uğrunda mübari­zəyə hələ Zaqafqaziya Qori müəllimləri seminariyasında oxuyan zaman başla­mışdır. "Qori seminariyası harada olmalı­dır” məqaləsində Qori seminariyasında təhsil alan tələbələrə bir neçə il əvvəl hət­ta ’’evdən kənarda öz dilində danışmağı qadağan edən” qaydadan söz açaraq ya­zırdı ki, ana dili tədris edilmir, tamam unudulmuş fənn kimi baxılır. Ana dili artıq gimnaziyada əvvəllər olduğu kimi tədris edilmir, saatlar azaldılır, dərslər rus dilin­də aparılır. Ü.Hacıbəyov 1905-ci ildə ’’Hə­yat” qəzetində ana dilinə qarşı yönələn hücumlara cavab vermişdir. 1906-cı ildə "İrşad” qəzetində nəşr olunan ’’Hansı va­sitələrlə dilimizi öyrənib kəsbi-maarif et­məliyik” adlı məqalələrində ana dilinin in­kişaf etmək yollarını müəyyənləşdirmişdir. О, "Петербургская ведемости” qəzetin­də yayımlanan ana dilimizə qarşı yönəl­miş tənqid və böhtanlara kəskin cavab vermişdir. Dilimizin yoxsulluğundan danı­şanlara cavab olaraq yazırdı ki, bizim türk dilimiz Avropa alim və filosoflarının rəyinə görə ən vüsətli və kamil bir dildir ki, onun vasitəsi ilə insan ən ali fikirlərini və dəqiq hisslərini bəyan etməyə qadirdir.

Dil və onun aktual problemləri dahi sənətkarın bütün yaradıcılığı boyu diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu dövrdə ədəbi dilin dörd istiqamətdə inkişaf etməsi ilə bağlı yazırdı: Birincisi "Füyuzat” jurnalı­nın eləcə də Hüseyn Cavidin, Əli bəy Hü­seynzadənin əsərlərinin dili Osmanlı di­lindən, demək olar ki, fərqlənmirdi, ikinci­si "Tərəqqi”, ’’irşad” və s. qəzetlərin dili olub, bəzi qrammatik məqamlar nəzərə alınmazsa, köhnə Azərbaycan dili - Nəsi­minin, Füzulinin əsərlərinin dili ilə səslə­şirdi. Üçüncüsü daha çox yeni Azərbay­can dili Abdulla Şaiqin, Abbas Səhhətin dilinə uyğun olan ədəbi-bədii dil, nəha­yət, dördüncüsü ümumxalq danışıq dili ilə eyni olan bir dil idi ki, "Molla Nəsrəd- din”çilərin əsərlərinin dili kimi işlənirdi. Ədib bir dilçi həssaslığı ilə bu dövrdəki üslubları, dəqiq surətdə səciyyələndirə­rək yazırdı ki, əgər əhalinin hər sinfinin özünəməxsus bir qəzetəsi olsa dilimiz əldən gedər.

Azərbaycan dilinin zənginliyini, qə­dimliyini, dillərdən üstünlüyünü bir mütə­fəkkir kimi təhlil edən ədib 1906-cı ildə "İrşad” qəzetində dərc etdirdiyi məqalə­sində dilin ictimai mahiyyəti və əhəmiy­yəti haqqında yazırdı ki, dil həyati-bəşə­riyyətin ən ümdə müəssirlərindən biridir desəm, xəta etmərəm, zəndindəyəm. Bü­tün ixtiralar və kəşfiyyatın ağıllılarını hey­ran qoyan səmərəsi hüsulə və bu səmə­rələrin az bir müddətdə aləm icra yayıl­masına insanın öz həməsrlərinin hal və ovzaidən xəbər almasına, minlərcə IIbundan əqdəm yer üzünü iskan babaları­mızın həyat və məişəti ondan sonra yaşa­yacaq adamlarımızın həyati müstəqbələ- sinə və vaqe olacaq hadisatın necə bir halda cərəyan edəcəyinə təqribən və təx­minən də olmuş olsa, vaqif olmasına və həyat və məişəti bəşəriyyətin rifah və səadət üzrə ömür edilməsinə dilin zor bir təsiri olubdur, insanın hər bir ehtiyacını, ali fikirlərini qəlbində yaranan şairanə hisslərini ən yaxşı ifadə edən vasitə dil­dir. Göründüyü kimi, bu cümlələrdə dilin əsas mahiyyəti və vəzifələri güclü dilçi həssaslığı ilə müəyyənləşdirilmişdir.

"Həyat” qəzetində yazdığı məqalələ­rində bütün dillərin hüquq bərabərliyi, heç bir dilin digərindən üstün olmaması, təhsilin millətlərin öz ana dilində aparıl­ması, dövlət idarələrində yerli əhalinin di­linin işlədilməsi kimi üç prinsipial müd­dəa irəli sürülmüşdür. U.Hacıbəylini dü­şündürən məsələlərdən başlıcası çar reji­mi tərəfindən ’’tatar dili” adlandırılaraq, hər vasitə ilə sıxışdırılan Azərbaycan dili­nin inkişaf etdirmək idi. Bu məqsədlə ’’Həyat” qəzetində nəşr olunan dil ilə bağ­lı elmi məqalələrində bu gün də öz nəzə­ri əhəmiyyətini itirməyən fikirlər söylə­mişdir. "Üzeyir” imzası ilə "Həqiqət” qə­zetinin 24 yanvar 1910-cu il tarixli nömrə­sində çap etdirdiyi ”Dil” adlı məqaləsində yazır: "...hər bir millətin bütün milliyyəti ilə bəqasına baş səbəb onun dilidir və di­linin tərəqqisidir”. Dilin mahiyyəti ədib tə­rəfindən xarakterizə edilərək 1906-cı ildə irşad qəzetində yazılır ki, ’’...insan öz dili­ni bilməyəndə din də gedir, dil də gedir, millət də gedir”. Bir millətin ki dili batdı, onda o millətin özü də batar”

Ü.Hacıbəyli Azərbaycan dilində elmi dili inkişaf etdirən ədibdir. O dövrdə icti­mai-siyasi həyatla bağlı mətbuatda xeyli əcnəbi sözlər işlədilmişdir. Bu sözlərin mənası oxuculara yad idi, tanış deyildi. O əcnəbi sözlərin mənasını və işlədilməsin! bilmək, ana dilin incəliklərinə yiyələnmək üçün bir vasitəyə ehtiyac duyulurdu. Belə bir vasitə isə lüğət idi. Ü.Hacıbəyli lüğətə əcnəbi sözlərin və ana dilini kamil öyrən­mək işində, xalqın tərəqqisində, maarif­lənməsində və mədəniləşməsində mü­hüm rolu olan bir vasitə kimi baxırdı. Müəllif yazır: ’’Bunlar öz lisanlarını kami- lən öyrənmək üçün qəzetlərdən müstəfid olmaq istədikdə qamuş və lüğət kitabça­larını toşid etməlidirlər. Bunu da bilməli­dir ki, qamuşsuz alim də olmuş ola - yaz­maq, oxumaq çox çətindir. Qamuş hər bir yazıçını fahiş xətalardan çəkindirib, imla və inşasının səhhətini təmin edər”.Ü.Ha­cıbəyli 1906-cı ildə İrşad qəzetində ’’Lü­ğət” məqaləsində yazır ki, ’’qərəz görünür ki, lüğət qayırmağın təhərini bilən hələ yoxdur. Amma mən lüğət qayırsam çox yaxşı qayıraram. Hər sözün mənasını qandırandan sonra bir və iki timsal gətirib sözün mənasının lap yaxşı qandıraram”

Müəllif rus, Avropa mənşəli sözləri, eləcə də beynəlmiləl terminləri lüğətdə verməklə kifayətlənmir, eyni zamanda onların yazılışına xüsusi diqqət yetirmiş­dir. Lüğətin müqəddiməsində sözlərin necə yazılması və ondan necə istifadə edilməsi barədə yazılır ki, biz dəxi qəbul etmiş olduğumuz əcnəbi sözləri müxtəlif şəkildə yazırıq, məsələn, latınca olan ekonomiya sözünü bəzimiz ’’ekonomi- ya”, bir paramız "gkonomiə”, digərimiz "eqonomi” və sair tərzində yazırıq. Biz isə sözləri rusca yazılan kimi yazmişıq, məsələn, hər yerdə rusca ”k” eşidilən hərflərin əvəzinə ”q” istimal etmişik. Eyni zamanda, lüğətdə Avropa mən­şəli sözlərin bir qisminin tələffüzünə uyğun yazılması və bəziləri-nin ərəb və fars sözləri ilə əvəzlənməsi haq­qında belə bir izahat verilir: hal-hazır- da türki lisanına girmiş ərəb və fars əlfazısından basqa, bir qədər də əc­nəbi Avropa təbiratı siyasiyəsi daxil olduğundan həmin tədbirlər dəxi əc­nəbi tələffüzü ilə yazılıb mənası bə­yan edilmişdir və bir çoxunun ərəb və farsca müqabili yazılmışdır. Lüğətdə verilən beynəlmiləl terminlərin əsa­sən böyük bir hissəsi tərcümə edil­mədən olduğu kimi saxlanılmışdır. Alınma terminlərin qarşılığı düzgün müəyyənləşdirilmiş, bəzi terminlərin izahı bir neçə sözlə verilmişdir. Mə­sələn, vosstanie - qiyam, üsyan, bitva - dava, vuruşma, voyna - hərb, müha­ribə, cəng, dinastiya - xanədan, səltə-nət, sülalə, qosudarstvo - padşahlıq, dövlət və s. Bəzi terminlərin Azərbaycan dilində konkret qarşılığı göstərilmiş, onla­rın mənası bir neçə sözlə qeyd edilmişdir. Məsələn, diviziya - əsgəri firqəsi, diktatu­ra - hökumət mütləqa, müvəqqəta, bülle­ten - seçki kağızı, rəsmi elan, arxiv - köh­nə kağız dəftərxanası.

Lüğətin ”Rusi-türk" hissəsi terminolo­ji lüğətlərin tərcümə tipini xatırladır. Bura­da rus və Avropa mənşəli sözlər əlifba sı­rası ilə sıralanmışdır.

Lüğətin ”Türki-rusi” hissəsi ikili tərcü­mə və izahlı xarakterlidir. Bəzi terminlər üçün Azərbaycan dilində konkret qarşılıq müəyyənləşdirilməmiş, onların mənası bir neçə sözlə şərh edilmişdir.

Ü.Hacıbəylinin 1907-ci ildə ibtidai məktəblərin birinci və ikinci şöbələri üçün tərtib edilmiş hesab dərsliyi hələ o dövrdə ziyaliların diqqətini cəlb etmişdir. "Tərəq­qi” qəzeti yazırdı: "Hesab məsələləri” müəllim Üzeyirbəy Hacıbəyovun əsəridir, gözəl üsul ilə tərtib edilmişdir. Azərbay­can türki şivəsində olduğundan məhəlli məktəblər üçün faydalı və lazımlıdır”. Ü.Hacıbəyovun ’’Hesab məsələləri” dərs­liyinə qədər riyaziyyata dair Azərbaycan dilində heç bir mənbə, dərslik olmamış­dır. Dərslik 3 hissədən (birrəqəmli ədəd­lər, yuvarlaq onluqlar, ikirəqəmli ədədlər) ibarət olub, bura daxil edilmiş məsələlər pedaqoji tələblərə cavab verən ardıcıllıq­la düzülmüşdür. O dövrün pedaqoqları dərsliyi Azərbaycan məktəbləri üçün fay­dalı və lazımlı vəsait hesab etmişdir. Ki­tabçada 352 məsələ verilmişdir. Ü.Hacı­bəyli dilçilikdə ahəng qanunu, səs uyu­mu, sinharmonizm terminləri ilə adlanan və sonralar bir çox elmi tədqiqatların mövzusu olmuş bu fonetik hadisəni bir dilçi-mütəxəssis həssaslığı ilə duymuş və hələ 1908-ci ildə onun dilin gözəlliyi üçün mühüm amil olduğunu vurğulamışdı. Qeyd edir ki, türk dilində "hansı ki”, "hansılar ki”, sözü yoxdur. Mən də deyi­rəm ki, bu sözü tərcümə üsulu ilə dərs ve­rən müəllimlər, rusun "kotorıy” kəlməsini tərcümə etmək üçün özlərindən çıxardıb­lar; onun istemalı lüzumsuz bir ağırlıqdır”.

’’Dilimizi korlayanlar” məqaləsində yazılır ki, bizim axundlar ilə artistlərimiz bir-birinə zidd və müxalif siniflərdir. Elə bunun özü ki, mən axund ilə artisti bəra­bər qoydum, onların heç birinin xoşuna gəlməyəcəkdir. Faktlarla əsaslandırılır ki, axund bir adama salam verəndə farsca- dan tərcümə eləyir, dilimizin sərf-nəhvini bilmir, ona görə də mətləb dolaşıq düşür. Artistlərin afişasında yazır: ”Bu gün Tağı- yevin teatrında oynanılacaqdır suznak bir faciə ’’Gaveyi ahəngdar. Fasilələrdə ça­lacaq tarzən və oxuyacaq xanəndə, fila­nın rolunu oynayacaq məşhur filan artist”.

Bununla da Üzeyir bəy bütün həyatı boyu silsilə məqalələrində ana dilinin ak­tual problemlərinə xüsusi diqqət yetirmiş və Azərbaycan dilinin saflığının qorunma­sı, onun inkişaf etdirlməsi istiqamətində ardıcıl olaraq mübarizə aparmışdır.