Keçənlərdə mənim "Məktəblərimizdə rus dili təlimi" haqqında yazmış olduğum məqaləyə cavab və yaxud bir haşiyə olaraq möhtərəm müəllim Rəşid bəy Əfəndizadə cənabları tərəfindən yazılmış bir məqalə gördüm.

Rəşid bəy əfəndi məqaləsini "Mübadiləyi-əfkardan bariqəyi-həqiqət törəyir" sözlərilə başlayıb, əvvəlcə bir balaca müqəddimə yazır və o müqəddimədə əzcümlə belə deyir: "Mətləbimiz o məqalənin (yəni mən yazdığımın) ziddinə çıxmaq əsla deyildir", yəni Rəşid bəy əfəndi oxucuları xəbərdar edir ki, onun məqsədi mənimlə mübahisə və mücadiləyə qalxmaq deyildir. Ehtimal bu səbəbdəndir ki, Rəşid bəy əfəndi məşhur təbir olan "Müsadiməyi-əfkardan" dəxi "müsadimə" sözünü bu yolda çox şiddətli bir təbir bilib, onun əvəzinə "mübadilə" yazıbdır və hərçənd "mübadilə"dən "bariqə" törəmədiyini və "bariqə"nin ancaq "müsadimədən" törədiyini nəzərə alıbdırsa da, amma yenə də məni incitməmək üçün məntiqi qurban fədakarlığına qarşı təşəkkürlər edirəm. Ancaq burasını dəxi əlavə edirəm ki, belə bir əhəmiyyətli məsələdə Rəşid bəy əfəndi həqiqəti mənə qandırmaq üçün başımı yarsa da incimərəm.

Burada mən dəxi bir müqəddimə söyləyəcəyəm. Bir-iki gün bundan əvvəl müəllim rəfiqlərimdən birisi yanıma gəlib mənə dedi:

- Canım, keçən səfər sən nə yazmışdın ki, Rəşid bəy ona belə cavab verir?

Mən dedim ki, əvvəla, Rəşid bəy mənə cavab yazmayıbdır, o, mənim məqaləmdən haşiyə çıxır və saniyən, keçən səfər mən yazmışdım ki, məktəblərimizdə rus dilini üsuli-təbii ilə tədris etmək lazımdır.

Rəfiqim sordu:

- Sən yazmışdınmı ki, təzə dil tutan uşaqlarımıza rus dili öyrətmək lazımdır?

Mən-Əstəğfürullah, allaha şükür, hələ ki məndə bir cünunluq nişanəsi yoxdur.

Rəfiqim-Bəs, nə üçün Rəşid bəy cənabları sənə cavab və yaxud haşiyə olmaq üzrə yazır ki, təzə dil tutan uşaqlara üsuli-təbii ilə dil öyrətmək olmaz?!

Mən-Mən də təəccüb edirəm.

Rəfiqim-Sən yazmışdın ki, bütün elmləri rus dilində oxumaq lazımdır?

Mən-Əstəğrüfullah! Canım, sən məni kim hesab edirsən, mənim haqqımda bu sui-zənn yararmı?

Rəfiqim-Canım, nə üçün Rəşid bəy əfəndi sənə cavab və ya "haşiyə" olaraq yazır ki, sair elmləri biz öz ana dilimizdə oxumalıyıq?!

Bəli, mən rəfiqimin bu sözlərindən kəmali-yəs və kədərlə anladım ki, Rəşid bəy əfəndinin məni incitməyəçək bir tərzdə yazılmış olan haşiyəsini oxuyan kəslər mənim haqqımda bir çox sui-zənnlərdə bulunacaqdırlar. Qərəz... indi keçək Rəşid bəyin "haşiyə"sinə.

Rəşid bəy əfəndi ən əvvəlcə üstüörtülü olaraq yazır ki, məktəblərimizdə rus dilini heç oxutmaq lazım deyildir. Sonra deyir ki, yox, rus dilini oxutmaq lazımdır. Ancaq elmləri öz dilimizdə oxutmalıyıq. Ondan sonra deyir ki, hər halda təzə dil tutan uşaqlara rus dili öyrətmək yaramaz.

Bunların arasında da üsuli-təbiini pisləyib, guya üsuli-təbii ilə dərs demək üçün ağzına yumurta salan bir müəllimin dərsini tərif edib deyir ki, belə dərsdən fayda olmaz.

İndi keçək Rəşid bəy əfəndinin əvvəl dediyi sözlərə ki, məktəblərimizdə rus dili oxutmaq lazım deyilmiş.

Rəşid bəyin fikrincə üç şöbəli ibtidai məktəblərdə əvvəl il yazı və qiraət öyrətmək, ikinci il şakirdlərin təhzibi-əxlaqına çalışmaq və üçüncü ildə nəfli bilik, məsələn, hesab, bağ və ziraət işi və sair öyrətmək lazımdır.

Əvvəla, bu başqa bir məsələdir və bu barədə mən bir söz yazmamışam və saniyən Rəşid bəyin bu sözlərilə mən razı deyiləm.

Rəşid bəy əfəndi tərif edən üç şöbəli məktəb, məncə bir qəpiyə dəyməz. O cürə məktəbdən uşaq heç bir şey əxz edə bilməz. Məncə, ibtidai məktəblərimizin cümləsi iki sinifli və beş şöbəli olmalıdır ki, oranı ikmal edən uşaq savad və bilik sahibi ola bilsin. Və bir də bu məktəblərdə rus dilini məcburən oxutmalıdır. Oxutmalıdır ki, uşaq məktəbi qurtardıqdan sonra ikmali-təhsil üçün realnı gimnaziya kimi böyük məktəblərə girib, istəsə oradan da darülfünunlara gedə bilsin.

"İbtidai məktəblərdə rus dili lazım deyil"-demək, biməna bir təəssübdür ki, onun zərrə qədər mənfəəti olmayıb, bol-bol zərəri var. Binəva uşağı yalnız bir ibtidai məktəbdə oxumağa məhkum edib də ikmali-təhsil yolunu tutmağın nə mənası var? Və bir də camaatımızın bir bu qədər zillət və həqarətlərə düçar olduğu əksərən dil bilməmək ucundan deyilmi?!

Bədə Rəşid bəy cənabları yazırlar ki, rusi oxutmaq lazımdır, lakin elmləri öz dilimizdə oxutmalıdır. Rəşid bəy əfəndidən sual edirəm: hökumət müstəbidlərindən başqa kim deyir ki, ibtidai məktəblərdə elmləri rus dilində oxutmalıdır? Nə üçün Rəşid bəy əfəndi bunu yazıb da, mənim haqqımda xalqı sui-zənnidə bulundurur?

O sözləri mənə və ya "tərəqqi" oxucularına deyil, popeçitelə, maarif vəzirinə, rus hökumətinə söyləmək lazımdır! Əcəba, bizim də çalışdığımız ibtidai məktəblərdə elmləri ana dilində oxutmaq deyilmi? Ondan sonra Rəşid bəy elmlərin də rus dilində oxunmasına razı olmuş kimi (halbuki mən ona heç bir vaxt razı ola bilmərəm.) deyir ki, tazə dil tutmuş uşağa rus dili öyrətmək yaramaz. Bu mətləbin işə heç bir dəxli yoxdur, çünki hətta hökumət dəxi buna razı olubdur ki, ibtidai məktəblərdə əvvəlki sənə təlimi ana dilində olsun! Belə sözlərin məni şübhəli göstərməkdən başqa özgə bir mənası ola bilməz.

İndi keçək Rəşid bəy əfəndinin üsuli-təbii haqqında olan fikrinə.

Guya, üsuli-təbii ilə tədris edən və bunun üçün klasda "yumurtlamağa" məcbur olan bir müəllimin dərsini tərif edib də Rəşid bəy əfəndi sorur: "Budurmu üsuli-təbii?"

Cavab verirəm ki, xeyr, müəllimin klasda yumurtlamağı, banlamağı, hürməyi və sairə bu gunə klounluğu üsuli-təbii tədrisi deyildir. Əgər Rəşid bəy əfəndi üsuli-təbiini bundan ibarət bilirsə, o halda doğru deyir ki, bundan uşaqlar bir şey qanmaz. Amma üsuli-təbii bundan ibarət deyildir. Üsuli-təbii ilə dərs vermək üçün müəllimin tənasüx edib toyuq, meymun və sair bir heyvan şəklinə girməsi lazım deyildir.

Mən üsuli-təbiinin istemalı lüzumu haqqında əvvəlki məqalələrimi yazdıqda müəllim arkadaşlarım üsuli-təbiinin nədən ibarət olduğunu bilirlər zənnində yazmışdım və o zənnimdə də baqi qalıram və Rəşid bəy əfəndinin isə üsuli-təbiini başqa bir qaydada bilməsinə təəccüb və təəssüf edirəm. Bununla belə üsuli-təbiinin başdan ayağa qədər tamamilə burada tərif etmək məcburiyyətindən özümü azad bilirəm, çünki əvvələn, bunu qəzet vasitəsilə qandırmaq mümkün deyil və saniyən mən əvvəlki ixtarımı ki, üsuli-təbii ilə dərs vermək yaxşıdır, üsuli-təbii qaydasını bilən müəllimlər üçün yazmışdım və haman üsulun bu bir neçə ildən bəri nə səbəbə gözdən düşmüş olduğunu da iqtidarım qədər bildirmişdim.

Və bir də Rəşid bəy əfəndi deyir ki, üsuli-təbii ilə dərs verən müəllim yumurtanı ağzına alıb qırt-qırt elədi, sonra yerə salıb rusca dedi ki, toyuq yumurtladı... Nə deyim, görünür ki, ya müəllimin ağzı xariqüladə bir ağız imiş, yainki yumurta çox balaca imiş və illa adi yumurta adi adamın ağzına o qədər sərbəst girməz ki, hələ bir sonra da qırt-qırt eləmək mümkün olsun! Hər halda, bəlkə Rəşid bəy əfəndi elə bir müəllim görübdür. Fəqət nahaq yerə Rəşid bəy cənabları üsuli-təbiini bundan ibarət bilirlər.

Bədə Rəşid bəy cənabları yazırlar ki, "bizim əqidəmizə görə məktəbi-mübtədilərdə oxunmalı dərslərin mahiyyət, mülzəmə fəqərəsini əcnəbi dilinə asan təriq ilə aşina olmaq fəqərəsilə heç qarışdırmamalıdır. Çünki əcnəbi dilinə aşina olmaq fəqərəsi bilik və qanacaq kəsb eləmək deyildir". Anlamıram ki, Rəşid bəy əfəndi bu sözləri kimə deyir?! Məncə, bu sözlər Rəşid bəy əfəndinin özünə aid olmalıdır. Çünki üsuli-təbii ilə əcnəbi dili öyrənmək fəqərəsilə ibtidai məktəblərdə nə oxunması lüzumunu qarışdıran Rəşid bəy əfəndinin özüdür ki, mənim də e’tirazımın əsası bu maddədir. Mən bəhs açdım ki, rus dilini üsuli-təbin ilə tədris etmək lazımdır. Rəşid bəy əfəndi isə, bu məsələni ana dili məsələsilə bərabər "məktəbi-mübtədilərdə oxunmalı dərslərin mahiyyətini mülzəmə fəqərəsilə" qarışdırıb, "təbii üsuli-təlim" sərlövhəsi altında yazdığı məqalənin məzmununa başqa bir rəng veribdir və "üsuli-təbii" məsələsinə lüzumsuz "haşiyələr" əlavəsilə əsl məsələdən çox uzaq düşübdür. Zatən, burasını Rəşid bəy əfəndi özü də iqrar edir ki, axırda deyir: "İndi sədədə gələlim".

Sədədə qayıdıb da Rəşid bəy əfəndi üsuli-təbii haqqında yazır:

"Təbii üsuli-təlim sayəsində əcnəbi lisanına aşina olmaq və bu vəsilə ilə məlumat və mərifət kəsb eləmək qaydasına didaktika qanunları yol vermir".

Diqqət buyurulsun: Rəşid bəy əfəndi yenə də "əçnəbi lisanına aşina olmaq fəqərəsilə məlumat və mərifət kəsb etmək" məsələsini qarışdırıb əsl məsələni başqalaşdırır. Halbuki yuxarıda özü tənbih edir ki, "bizim əqidəmizcə məktəbi-mübtədilərdə oxunmalı dərslərin mahiyyəti məlzəmə fəqərəsini əçnəbi dilinə asan təriq ilə aşina olmaq fəqərəsilə heç qarışdırmamalıdır". Amma Rəşid bəy əfəndi özü öz əqidəsinə etina etməyib qarışdırır. Bilmirəm ki, belə əqidəsizliyi Rəşid bəy əfəndi nasıl rəva görür. Sonra Rəşid bəy əfəndi burada didaktikadan bəhs açır və o fəndən bir neçə qaydalar zikr edib deyir ki, "didaktikanın iş bu qanunlarına təşəbbüsən (?) ən əvvəlcə ana dili təlim və tədris olmamış və o dildə məlumati-əvvəliyyə kəsb olunmamış, əcnəbi dilinin təlim və tədrisinə keçmək xilafi-təbiətdir".

Əvvəla, Rəşid bəy əfəndiyə ərz olsun ki, bu sözləri didaktika deyil, ümumi pedaqogika deyir və bu sözləri də,-keçən səfər ərz etdiyim üzrə,-nəinki pedaqoqlar, hətta hökumət əhli belə iqrar və etirafa məcbur olub, məktəblərdə əvvəl sənələrdə ana dili tədrisinə yol veribdir. Bunun məsələyə dəxli yoxdur. Didaktika isə pedaqoji fənnin bir qismi olub, onun vəzifəsi byrətmək sənətinə aiddir.

İndi bu öyrədiləcək şey rus dilimi, ana dilimi, quş dilimi, çəkməçilikmi, papaqçılıqmı, hesabmı, şəriətmi, hər nə olur olsun, didaktikaya borc deyildir. Bundan başqa, bu dilləri, sənətləri, əməlləri üsuli-tərcümə iləmi, üsuli-təbii iləmi, hər növ üsul ilə olursa olsun öyrədə bilərsən, onun didaktikaya heç bir dəxli yoxdur, ancaq didaktika səndən tələb edir ki, bu öyrədilən şeyi intixab etdiyin bir üsulla öyrədən zaman bu qaydalara əməl et, yəni:

1) uşağa aşina olan şeylərdən başlayıb biganə olduğu şeylərə keç.

2) uşaq gözü ilə dərk etdiyi şeylərdən başlayıb, xəyal ilə dərk olunan şeylərə keç.

3) sadə və bir əczalı şeylərdən başlayıb mürəkkəb və çox əczalı şeylərə keç və i. a.

Əcəba, bu qaydalardan görünürmü ki, məsələn, rus dilini tərcümə vasitəsilə öyrətmək lazımdır?! Burasını dəxi nəzərə almalıdır ki, didaktikanın ümdə qanunlarından biri də budur: uşağa aşina olmayan bir sözü uşaq bilmədiyi başqa bir sözlə qandırmaq olmaz.

Halbuki tərcümə üsulunda bir çox rus sözləri tərcümə edilir ki, heç onun mənasını da uşaq anlamır. Bu barədə sonra danışacayıq. Rəşid bəy əfəndi davam edib deyir ki, təzə dil açmış bir səbiyə (yəni uşağa) üsuli-təbii ilə əcnəbi dilini öyrətmək fizioloji və psixoloji (daha doğrusu, pedaqoji deməlidir), nöqteyi-nəzərincə yaramaz.

Əcəba, Rəşid bəydən kim təvəqqe edir ki, təzə dil açmış səbiyə əcnəbi dili öyrətsin? Neçin Rəşid bəy yersiz yerə bu cür mətləbi buraya soxur və yenə məsələni qarışdırır?! Rəşid bəy əfəndi deyir ki, təzə dil açmış səbiyə üsuli-təbii ilə əcnəbi dil öyrətmək olmaz. Mən deyirəm ki, təzə dil açmış uşağa nəinki üsuli-təbii ilə, hətta üsuli-tərcümə ilə və heç bir üsul ilə əcnəbi dil öyrətmək yaramaz.

Buna əqli-səlim ilə bərabər, pedaqoji ki, fizioloji və psixoloji də bu yolda onun şöbələri hesab olunur, yol vermir.

Məqaləsinin axırında Rəşid bəy əfəndinin əcnəbi dillərinə guya acığı tutub deyir: '"Əcnəbi lisanları bizi təmiz batırdı, elmdən, mədəniyyətdən geri saldı..."

Amma Rəşid bəyin bu sözlərindən səmimiyyət qoxusu gəlmir, çünki Rəşid bəyin bir tərəfdən acığı tutur, digər tərəfdən də məqaləsini başdan aşağı qəliz və çox az istemal olunan ərəb və sair sözlərlə doldurub çətinləşdirir.

Bədə yenə Rəşid bəy əfəndi "Üsuli-təbii" sərlövhəsi altında bir məqalə yazıb, bizim köhnə məktəblərimizin ki, onları məktəb adlandırmaq da günahdır, pisliyindən bəhs edir. Əcəba, bunun üsuli-təbiiyə nə dəxli vardır? Bu yolla üsuli-təbiinin adını bədnam eyləmək caizdirmi? Haman məqaləsinin sərlövhəsini Rəşid bəy əfəndi "Köhnə məktəblərimiz" deyə yazsa idi, daha yaxşı olmazdımı? Xülasə, Rəşid bəy əfəndi məsələni qarışdırdı və belə əhəmiyyətli məsələyə diqqət yetirmək istəyənləri də, ehtimal, çaşdırdı.

Meydani-müzakirəyə qoyduğum məsələ Rəşid bəy əfəndinin "haşiyə"ləri arasında itməmək üçün keçən səfər yazdığımın xülasəsini burada zikrə məcburəm.

Mən yazmışdım ki, bir neçə il bundan əvvəl, o zaman ki, hökumətin ruslaşdırma politikası hər yerə hökmfərma idi, hökumət üsuli-təbii tədrisini həmin politikaya alət edib, qeyri-rus məktəblərində rus dilinin haman üsul ilə tədrisini məcbur etmişdi. Çünki hər kəsə və hökumətə dəxi məlum idi ki, tərcümə üsulu lazım olan qaydalarla içra edildiyi halda, bir o qədər öyrədilən dilin öyrənilməsinə kömək etmir, nə qədər ki, ana dilinin daha dürüst, daha mükəməl öyrənilməsini təmin edir. Madam ki, ana dilinin dürüst və mükəmməl surətdə öyrənilməsinə rus dili vasitəsilə deyil, öz dilimiz vasitəsilə bir yol tapdıq, yəni ibtidai vəzarət məktəblərində əvvəlinci sənələr və öz milli məktəblərimizdə də bütün məktəb kursu ana dili tədrisinə müvəffəq olduq, o halda haman məktəblərimizdə rus dili tədrisindən muradımız haman dili öyrətmək isə, onu mən deyirəm ki, üsuli-təbii ilə tədris etməlidir.

Burasını dəxi Rəşid bəy xatırından çıxartmasın ki, istər ibtidai milli, istər ibtidai vəzarət məktəblərində Rus dili təzə dil açan uşaqlara deyil, ikinci şöbədən başlanıb 9-10 yaşında uşaqlara tədris olunur. Və bu dərsi haman uşaqlara asan etmək və dərslərdən də məqsədimizə kömək edən faydalar almaq üçün üsuli-təbii tədrisini ixtiyar etməlidir. Çünki tərcümə çətindir, ağırdır və dil öyrətmək nöqteyi-nəzərinçə də faydasızdır. Gələn səfər üsuli-tərcümə haqqında yazıb burasını da iqtidarım qədər isbata çalışcağam.

* * *

Burada balaca bir müqəddiməyə ehtiyac vardır: "Məktəb, təlim, tədris və bu kimi məsələlərin qəzet stünunda müzakirəsi hal-hazırımızda və mühüm məsələdən biridir" desəm heç kəs etiraz etməz, zənn edirəm. Çünki hər kəsə məlumdur ki, bu gün bizim camaat maarifə olan ehtiyacını artıq anlayıbdır. Buna dəlil, məktəblərimizin günü-gündən artması və açılan məktəblərin də uşaqlar ilə dolmasıdır. Məktəb məsələsinə camaatımız böyük əhəmiyyət verməyə başlayıbdır.

Zira məktəbsizliyin zərər və ziyanını düşünüb də elm və biliyin hər bir barədə insan üçün xeyir və nəf olduğuna etiqad etməkdədirlər. İndi biz müəllimlərin də mənəvi borcu çamaatımızın bu etiqadını bərkitmək və bu etiqadın da eyni həqiqət olduğunu onlara aşkar etməkdir.

Çamaatımız məktəbi elm və bilik yeri hesab edib və oradan haqlı olaraq xeyir-mənfəət gözləyir; o xeyir və mənfəət isə camaat balalarının məktəbdə təhsil edəcəkləri ülum və fünundan asılıdır və o ülum və fünunun da uşaqlara pis və yaxşı təlim və tədrisi müəllimlərin əlində olub, onların əql və insaflarına bağlıdır. Əql və insaf isə elə məsuliyyətli və mühüm bir əmrdə iqtizayi-hal və zamana görə araya düşən müşkül məsələlərin müzakirə və həllini tələb edir. İndi haman məsələlərdən biri məktəblərimizdə rus dili təlimidir. Rus dilinin məktəblərimizdə oxunması lüzumu, məncə, həll edilmiş bir məsələdir. Bu barədə danışmaq artıqdır. Məsələ rus dilinin hansı üsul ilə tədris edilməsi xüsusundadır.

Müəllim öz millətinə və millətin dilinə nə qədər aşiq olsa da, millət balaları üçün öyrənilməsi lazım olan əcnəbi bir dilin təlim və tərbiyəsində müqəddəs sənəti əmr etdiyi qəvaid və qəvanini tətbiq və icraya məcburdur, Çünki bu qəvaid və qəvaninə riayət olunmadığı halda, tək bir əcnəbi dilin təlimi naqis qalmır, bəlkə onunla bərabər uşaqların təlimi də naqis olub, dərslər düz yolundan çıxır, müşkülat hasil olur. Bu isə uşaqlara sui-təsir edir; uşaqlar, məşhur təbir ilə, korşalır və sair dərslərə dəxi ziyan vurulur.

Balalarımız üçün öyrənilməsi lazım olan rus dilinin tərcümə üsulu ilə tədris edilməsi isə maarif işinə üç böyük zərər vurur:

Əvvəla, rus dili öyrənilmir və saniyən, uşaqlar korşalır və salisən, ana dilimizə bir çox yalan, yanlış və dilimizə yaraşmayan təbirlər girib, bu nov ilə öz ana dilimiz dəxi xarab olur.

İndi öz sənətinə əhəmiyyət verən və öz ana dilini sevən müəllim baxsın görsün ki, bu məsələ nə qədər mühüm bir məsələdir. Bu məsələni mövqeyi-müzakirəyə qoymaqdan mənim-məqsədim rus dilinin yaxşı öyrənilməsini axtarmaq deyil, nə qədər ki, öz ana dilimizin xarab olmasına ağlamaq və o xarablığa qarşı bir əlac tapmaqdır.

Lakin Rəşid bəy əfəndilər və ola bilsin ki, qeyriləri dəxi mənə deyərlər ki, rus dilinin tərcümə vasitəsilə tədris edilməsi maarif işinə heç bir ziyan vurmur, bəlkə dəxi də kömək edir. İndi mən də bu gün öz dediyimi isbata çalışacağam.

Rəşid bəy əfəndi üsuli-təbiinin nədən ibarət olduğunu bildirmək üçün günlərin bir günü şagirdlər qabağında. "yumurtlayan" bir müəllimi yadına salıb onun dərsini bizə tərif etdi. Bu səbəbdən də "Filankəs" dəxi üsuli-tərcümə ilə rus dərsi verən bir müəllimin dərsini bizə göstərdi.

Lakin mən bu məsələdə tərəfgirlik etmək istəmirəm və çünki mənim aradığım həqiqətdən başqa özgə bir şey deyildir. Ona görə deyirəm ki, üsuli-təbii müəllimin "yumurtlamağından" ibarət olmadığı kimi, əsl üsuli-tərcümə dəxi filankəs cənabları tərif etdiyi müəllimin dərsindən ibarət deyildir.

Əsl üsuli-tərcümə tələb edir ki, əcnəbi bir lisan öyrədilən zaman nə öyrənilən dil və nə də öyrətməyə vasitə olan dil xarab edilməsin, yəni hər iki dilin sərf və nəhv qəvaidinə və hər bir xüsusiyyətinə ravayət olunsun. Məsələn, rusca deyilir ki, "uçenik sidit", yəni şagird oturubdur. Daha misal: "ptiçka sidit na dereve". Bu cümlənin ləfzən mənası filankəs cənabları yazdığı kimi belə olur:

Ptiçka-quşcuğaz; sidit-oturubdur; na-üstündə; dereve-ağacın; daha doğrusu, ağaçda. Daha bir misal: "Malçik sidit na loşadi"-ləfzən mənası:

Malçik-uşaq; sidit-oturubdur; na-üstündə; loşadi-atın.

Məlumdur ki, bizim dilimizdə "oturmaq" ləfzi yalnız insanların bardaş qurub və ya diz də çöküb bir vəziyyət almasını bildirir. Quş isə bardaş qurmaz və diz də çökməz, oturmaz. O səbəbdəndir dilimiz quş üçün "qonmaq" ləfzi icad edibdir.

İnsanın qıçlarını atın belinə keçirib də, elə bir vəziyyət almasına da bizim dilimiz "minmək" adı qoyubdur. Amma rus dilində minməyə də, qonmağa da və oturmağa da "sidet" deyilir ki, bunun əsl mənası bizim dilcə oturmaqdır.

Buna görə də, quş ağacın üstündə oturubdur, demək türk dilinin səhhəti nöqteyi-nəzərincə səhvdir.

Uşaq atın üstündə oturubdur və yaxud: Kərbəlayı Səlim atın üstündə oturubdur demək dəxi türkcə deyildir.

Bu səbəbə görə də əsl üsuli-tərcümə ilə dərs verən müəllim uşaqlara ixtar etməlidir ki, əvvəlki mətləbi türkcə quş ağaca qonubdur və ikincisini də uşaq ata minibdir və "uçenik sidit" cümləsini də şagird oturubdur— deyə tərcümə etməlidir.

Daha bir-iki misal.

Rusca deyilir: "Mı stali çitat kniqu". Bunun ləfzən mənası belədir: Biz durduq oxumaq kitabı. Bu sözlərin ləfzən mənasını öyrətməklə bərabər, türkcə nə tövr demək lazım olduğunu da uşaqlara öyrətməlidir, yəni Biz durduq kitab oxumağa, yaxud Biz kitab oxumağa başladıq.

Söz yoxdur ki, rusca bir çox cümlələr də vardır ki, onların tərcüməsi lap başqadır. Lakin mən onları axtarıb yazmağı daha lazım bilmirəm. Burası həp bir müəllimə məlum və aşikardır. Mənim burada zikr etdiklərim ən adi və asanlardır ki, mən qəsdən onları götürmüşəm.

Qərəz, əsl tərcümə üsulu uşaq anlamaq cəhətincə, o nov ilədir!

İndi baxaq görək bu üsulun yamanlığı və yaxşılığı nədir?

Biz görürük ki, bu gunə üsuli-tədrisdə uşağın qulağı bir dənə rus sözü eşidirsə, on dənə öz dilinin sözünü eşidir. Zatən bu üsulla uşaq rus dili deyil, öz dilini öyrənir. Bilir ki, məsələn, türkçə "quş ağacda oturubdur"- demək olmaz və sairə. Öyrənilən çətin dil isə uşağın nəzərində bir o qədər əhəmiyyət qazanmır.

Bu üsulla uşaq öyrənilən dilin iki gəlməsini bir-birinə yanaşdırıb, ən asan bir cümlə də tərtib etməyə qadir olmaz. Çünki öz dilinin rus dilindən nə qədər fərqli olduğunu düşündükdən sonra əli-ayağı boşalar.

Uşağa deyirsən ki, "on ne mojet çitat" və sonra ləfzən tərcümə edirsən. On-o; ne mojet-baçarmır; çitat-oxumaq. Və sonra deyirsən, bu cümləni türkcə nə tövr deməlidir? Uşaq çavab verir ki o oxumaq bacarmır. halbuki bunun mənası belə deyildir, çünki o oxumaq baçarmır, yəni o tamam bisavaddır və halonki "on ne mojet çitat" "o oxuya bilmir" mənasındadır.

Pedaqogika nöqteyi-nəzərincə bu üsuli-tədris naməqbul bir üsuldur. Çünki uşağa bir zamanda əcnəbi bir dili öyrədib, öz ana dilinin də fəlsəfəsini təlim etmək yaramaz. Uşaq çaşar, karıxar, korlaşar.

Bundan başqa, pedaqogika və didaktika tələb edirlər ki, dərs əsnasında uşaq dərsdə ciddi surətdə iştirak etsin (aktivnoye uçastiye) yəni uşağın həm əqli işləsin və həm də hissiyyatı nəşvü nüma etsin. Uşaq fəaliyyət göstərsin uşaqda iqtidar əmələ gəlsin (samostoyatelnost), dərs uşağı həvəsə gətirsin, onun üçün şirin görünsün, elə olmasın ki, uşaq dinməz-söyləməz oturub müəllimin qulaq taqqıldadan ya yuxu gətirən, ya əsnətdirən sözlərinə qulaq asmağdan başqa heç bir həvəs, şövq, fəaliyyət, ciddiyyət göstərməsin (passivnoye uçastiye). Və axırda da hər bir həvəsdən düşüb dərsdən zəhləsi getsin. Halbuki üsuli-tərcümədə uşağın təlim və təəllüm işində heç bir ciddi iştirakı olmayır. Müəllim uşağa deyir ki, "Uçenik çitaet kniqu", mənası: "Şagird oxuyur kitabı" (yəni türkcəsi: Şagird kitab oxuyur.) Deməli, müəllim dərsi halva qayırıb qoyur uşağın ağzına, uşaq da udur. Onun iştirakı ançaq halvanı udmaqdır. Halbuki şagird özü tikəni çeynəyib halva halına salmalı və udmalıdır. Sən uşağa "uçenik"in mənasını "şagird" və yaxud "şagird"in mənası "uçenik" olduğunu özün demə, sən dərsi elə bir yola sal ki, uşaq özü "uçenik"in "şagird" olduğunu kəşf etsin: "Çitayet"in "oxuyur" mənasında olduğunu dəxi uşaq özü kəşf etsin. Kəşf etsin ki, əqli, xəyalı, dərrakəsi tərbiyə tapsın və bu kəşfiyyatdan dolayı uşaq özündə iqtidar hiss etsin. Dərsə qalib gəldiyini duysun ki, şövq və həvəsi dəxi artsın. Yoxsa sən uşağa "ya"-"mən", "idu"-"gedirəm" dedikdə, uşağa nə tərbiyə verərsən? Uşağın aciz olduğunu bildirib evini yıxarsan...

Tərcümə üsulunun bir yaxşı tərəfi var ki, bu üsul vasitəsilə uşaq öz dilini daha yaxşı öyrənir, lakin rus dərsi deməkdən bizim məqsədimiz hansı dili öyrətməkdir? Və bir də tərcümə üsulunun haman o yaxşı tərəfi eyni zamanda çox qorxulu bir tərəfdir. Çünki əsl tərcümə üsulu ilə dərs demək üçün müəllim öz ana dilini, o dilin qəvaidi-sərfiyyə və nəhviyyəsini və dilin hər bir xüsusiyyətini mükəmməl bir surətdə bilməlidir.

Əcəba, biz müəllimlər öz ana dilimizi mükəmməl bilirikmi? Biz yazıqlar hankı məktəbdə öz dilimizi oxumuşuq? Mən müəllimin ana dilində yazılmış olan bu məqaləsi dil cəhətinçə başdan ayağa fahiş xəta və səhvlər ilə dolu deyilmi? Biz müəllimlərin yüzdə doxsanı tərcümə üsulu ilə dərs verdikdə, "Filankəs"in yazdığı kimi dərs vermirlərmi? Və dilimizin içinə cürbəcür yanlış sözlər qatıb ana dilimizi xarab etmirlərmi?

Hacıbəyov, Üzeyir. Seçilmiş əsərləri.- Bakı, 2005.- II cild. - S. 260-269.